محمدحسین مصورالملکی؛ فرزند محمدحسن، مشهور به مصورالملک، و حاج مصور، طراح، نقاش، نگارگر، تذهیب کار، هنرمند جامع، ادیب و شاعر ایرانى متخلص به «مصور» به روز 17 شعبان 1309ق / 1269ش در محلة درکوشک اصفهان زاده شد.
او خواندن و نوشتن را در مکتبخانه فراگرفت و تحصیلات مقدماتى هنر را نزد محمدابراهیم نقاش باشى و آقامیرزا احمد نقاش به انجام رساند. موسیقى رنگها را در کارگاه پدر و هنر قلمدان را نیز از پدر فراگرفت.بعد از فوت پدر با یارى شاگردان سفارشهاى کارگاه را انجام می داد تا بتواند معاش خود و خانواده را تأمین کند. روی مقوا نقاشى و روغن کارى مى کرد و مى فروخت. سپس به پارچه قلمکار روى آورد.
کمال الدین بهزاد او را جلب کرد و سپس اسیر جادوى خطوط رضا عباسى شد .
احساس کرد اگر بخواهد راهى مستقل را در پیش گیرد، باید با تجربههاى فرنگ و سنتهاى هنرى غرب نیز آشنا شود ؛ بنابراین به سال 1928م از راه روسیه، لهستان، آلمان و بلژیک، راهى فرانسه شد و شش ماه در پاریس براى عتیقهفروشان و ایرانشناسان کار کرد. در این هنگام مطالعاتى روى مکاتب نقاشى غرب انجام داد
وى به همکارى با پروفسور آرتور ایهام پوپ پرداخت و به تصویرسازى بخش فرش از کتاب «هنر ایران» سرگرم شد.
بعد از پاریس به مکه و زیارت خانه خدا رفت و از راه شام و عراق به ایران بازگشت.
وى در سى و هشت سالگى در مینیاتور، شبیه سازى، رنگ و روغن، آبرنگ، تذهیب، پرتره، تشعیر، نقاشى بر روى آب و نقشه کاشى، طبع آزموده بود. راز توفیق او در این رشتهها را باید توجه به طراحى به عنوان پایة هنرها دانست.
او طراحى را هنرى مستقل مىدانست. این در ایران سخنى تازه بود که بعدها شاگردانش از دهان استادان خارجى در فرانسه شنیدند.
او بر تجربة خویش تکیه داشت و جایى شاگردى نکرده بود. وى را باید مرد خودساخته کمتر مدیون کسى خواند.
وى مدال تاجگذارى ژرژ پنجم را از سوى کویین مرى همسر او و ملکة انگلستان و به سال 1958م مدال طلاى نمایشگاه بینالمللى بروکسل را به دست آورد. روزولت رییس جمهور آمریکا، وینیستون چرچیل نخست وزیر انگلیس، چیانک کاى شک رییس جمهور چین نیز از او سپاسگزارى کردند.
همچنین به روز 20 اردیبهشت 1349 دکتراى افتخارى خود را دریافت کرد.
بیست و پنج ساله بود که به هنگام تهیة روغن کمان براى قلمدان دستش سوخت و دچار لرزش دست شد. در کوچه و خیابان، دستش را به پایین کتش مىگرفت یا دست چپ را روى آن مىگذارد که نلرزد ، ولى به هنگام کار تمرکز مىکرد و دستش هیچ لرزشى نداشت. شگفتا که آثار خود را با همین دست لرزان، قلمى کرد. قلم را در میان دو انگشت مىگرفت و دو انگشت را نیز بر صفحه کاغذ تکیه مىداد. گزارش همروزگاران، حکایت از قلمگیرى بسیار سریع او دارد ؛ آشنایان با هنر نگارگرى نیز با نگاه به آثار او به روشنى درمىیابند که وى براى جلوگیرى از لرزش دست خود به هنگام کار، از حرکات سریع و قلمگیرى در یک مرحله بهره برده و اثر خود را با خطوط تند و تیز آفریده است و از همین رو آثارش حس و حال بسیار بالایى دارد. در آثار او اصلاحى در کار نیست.
پس از این به سال 1346ش سکتة ناقص مغزى دست راستش را به کلى از کار انداخت. و به کار تدریس در کالج انگلیسى اصفهان و مدرسه ارت کلیمىها و در کارگاه شخصى خود پرداخت او شاگرد ژاپنى و امریکایى هم پرورش داد. شعرهایى نیز براى تابلوهاى خود مىسرود و آنها را در اطراف آثارش مى نگاشت. «دیوان اشعار» او را بعدها فرزندش گردآورى کرد.
حاج مصور به سال 1320ش خانهاى بازمانده از اواخر دورة زند و اوایل قاجار را در منطقه یک اصفهان، کوى محله نو، بن بست زاهدى خریدارى کرد. این خانه از آن پس به نام حاج مصور شناخته شد و به ثبت آثار ملى رسید.
پس از دو دالان عمود بر هم به گوشه حیاط مىرسیم که باغچهها و حوض در آن قرار دارند. دو بخش اصلى خانه در دو طبقه، از حیاط قابل دسترسى است. یک پنج درى و یک سه درى. حوض خانه، حوضى هشت گوش دارد و نورگیرهایى که از بیرون خانه هم دیده مىشود و در واقع نماد خانه به شمار مىرود.
خانه به شیوة معماران دوره صفوى است؛ ولى مصورالملک پس از چند شکست و نشست در خانه، تغییراتى در آن ایجاد کرده که به شیوة معماران دوره قاجار مىماند. مهمترین این تغییرات، نیم دایره تاج مانند بر پیشانى بالاى ارسى بزرگ است.
حاج مصور، براى نخستین بار پرسپکتیو را به صورت علمى وارد مینیاتور کرد و با احیاى شخصیت و هویت نگارگرى ایرانى به آن زندگى دوباره بخشید. در مرحله بعدى، سایه روشن را بدون رنگآمیزى وارد مینیاتور کرد.
به آناتومى پایبند بود و در مینیاتور، استخوانبندى و اندازه هاى طبیعى انسان یا حیوان را در نظر مى گرفت و رعایت مى کرد.
استاد اصلى اش طبیعت بود. بر این عقیده بود که باید از روى طبیعت ساخت، هنرمند خلّاق، باید بنابر قانون طبیعت و خلقت، آفرینش تازهاى عرضه کند. نگاه حاج مصور در تابلوها از بالا است، او نقاشى است که خود درگیر جنگ و بازى و عشق نمى شود. در وى تخت جمشید را از میان آتش اسکندر بیرون مى کشد. او این سه واژه را پایه مینیاتور مىدانست: مخلوقات، مصنوعات و تخیلات
حاج مصور از عرفان و فلسفه شرق بهره بسیار داشت و آگاهى هاى او در این زمینه از مقاله اى که به سال 1336ش دربارة مینیاتور در شمارة سوم مجلة «نقش و نگار» نوشته به خوبى روشن مى شود. وى بیش از دیگر نقاشان به تصویرکردن زندگى مردم عادى از صنعتگر و پیشه ور تا کاسب و دهقان اهمیت مىداد
حاج مصور به روز شنبه 24 دى 1356ش / 5 صفر 1398ق در 87 سالگى در اصفهان درگذشت و در تکیة لسان الارض در تخت فولاد اصفهان به خاک سپردند. بر سنگ مزارش امضاى زیباى او که پسرکى است با کلاه نقابى و نیز اشعار سیدرضا بهشتى متخلص به «دریا» به چشم مىخورد.
