خاتون آبادی

خاتون آبادی، تکیه و تکایای پیوسته؛
تکیه خاتون آبادی یکی از تکایای اواخر دوران صفویه است. این تکیه منسوب به میر محمد اسماعیل خاتون آبادی است که در دوران حیات او به عنوان مدرسه علمیه از آن استفاده می شده است. با مرگ میر و دفنش داخل مدرسه این محل به تکیه تبدیل می شود. در اواخر قاجاریه نیز دو تکیه آقا میرزا عباس پاقلعه ایی و آغاباشی در مجاورت موقعیت آن تکیه ساخته می شود که مجموعاً تکیه را تشکیل می دهد. موقعیت این تکیه در شمال تخت فولاد در کنار کوچه غسالخانه، درست مقابل غسالخانه سابق که امروزه ساختمان مخابرات منطقه شش است، قرار دارد.
ساختار تکیه خاتون آبادی که مساحتی در حدود ۶۷۵ متر مربع دارد عبارت است از: یک صحن با ابعاد تقریبی ۱۵×۱۱ متر و با ورودی اصلی مستقیم به صحن از طرف شمال غربی صحن که این ورودی شامل سر درب و در دو لنگه چوبی و سکوهای خسته نشین است.
جبهه غربی صحن شامل یک ایوان در گوشه شمال غربی است که مَدرَس و مدفن میر سید محمد اسماعیل خاتون آبادی متوفی۱۱۱۶ق در پشت این ایوان قرار دارد. این مَدَرس به شکل چهار صفه است که قبر میر محمداسماعیل در صفه جنوبی آن قرار گرفته است. در زیر مدرس سردابی است که محل عبادت و ریاضت میرسید محمداسماعیل بوده و بالای مدرس اطاقی است کوشک مانند که از سه جبهه شمالی و شرقی و جنوبی ایوانچه داشته و جبهه غربی آن بسته بوده است با چشم انداز و منظر بسیار عالی. روی این اطاق بالای مدفن گنبدی نار با کاشیکاری معرق و با طرح اسلیمی زیبا و با رنگ غالب لاجوردی و سفید بر زمینه فیروزه¬ای است و در کل معماری بنا به شیوه اصفهان بسیار خوش تناسب و زیبا است. سپس در جبهه غربی صحن بعد از ایوان مذکور دو اطاق و یک سردابه است که قبر حاج میرزا حسین نایب الصدر در آن سردابه قرار دارد و صورت قبوری در دو اطاق غربی از خاندان خاتون آبادی موجود است. همچنین جبهه جنوبی صحن فضای یک مسجد است بانضمام فضاهای مربوطه در کنار آن مثل وضوخانه و آبریزگاه و دستشویی ها. جبهه شرقی صحن شامل یک دالان ارتباطی به صحن تکیه آقا میرزا عباس نعمت اللهی و سه اطاق که قبور اعقاب و بستگان میر سید محمد اسماعیل در آنها هست. بناهای جبهه شمالی صحن نیز عبارت از فضای چاه و منبع آب تکیه است. در گوشه شرقیِ جبهه شمالی و دو ایوانچه در وسط با صورت قبوری در آنها و در ورودی تکیه و پله ارتباطی به بالا کنار در ورودی است.
سطح زمین دور تکیه خاتون آبادی که بیش از ۳۲۰ سال از احداث آن می گذرد، در اثر دفن مکرر اموات در اطراف خارجی بنا، بیش از یک و نیم متر بالا آمده بود و بدین علت تمامی دیوارهای بنا و پی و پاچین بقعه اصلی و اطاقهای اطراف در اثر نفوذ رطوبت آسیب فراوان دیده بود. لذا در سال ۱۳۸۲ش با اقدام دفتر مجموعه فرهنگی تخت فولاد این تکیه صفوی از خطر تخریب حتمی نجات پیدا نمود و در معرض زائران و بازدیدکنندگان قرار گرفت. این مجموعه بقعه و تکیه از مجموعه آثار تقریباً دست نخورده مزارستان تخت فولاد است.
از ملحقات این تکیه، تکیه آغاباشی و نعمت اللهی می باشد که از تکایای دوران قاجاریه است که در مجاورت و چسبیده به تکیه خاتون آبادی احداث شده اند. مساحت مجموع دو تکیه به اضافه اطاق مدفن صارم الدوله در مجموع در حدود ۱۰۸۰متر مربع می باشد و راه اصلی این تکایا به صورت تو در تو از تکیه خاتون آبادی است. البته هر کدام دری جداگانه نیز به تکیه سیدالعراقین دارند که همیشه بسته اند.
بانی این تکایا مرحوم حاج میرزا سلیمان خان آغاباشی بوده که از خواجه سرایان دستگاه ظل السلطان بوده است. او مردی عارف پیشه و صوفی مسلک و نیک نهاد بوده و نسبت به علما و همچنین مشایخ صوفیه اظهار ارادت می نموده است و به خصوص با خاندان خاتون آبادی، محشور و مأنوس بوده است. لذا پس از فوت میر سید اسماعیل خاتون آبادی پاقعله ایی متوفی ۱۳۲۳ق تکیه ای بنا کرد شامل یک صحن تقریباً ۱۲×۹ متر با باغچه و گلکاری در وسط. ارتباط ورودی آن از دالان گوشه جنوب شرقی صحن خاتون آبادی است و در جبهه شمالی صحن این تکیه، بنائی دو طبقه به صورت سردابی در زیر که مدفن مرحوم میر محمداسماعیل دوم و آقا میرزا زین العابدین پاقلعه ای فرزند آقا عباس (۱۳۱۱-۱۴۰۱ق) از مشایخ سلسله نعمت اللهیه و آقا میرزا عباس سوم فرزند میر محمدهادی از مشایخ سلسله نعمت اللهی (م: ۱۳۵۰ق)است. بالای این سرداب اطاقی است کوشک مانند که از سه طرف شمالی، شرقی و جنوبی باز است و در جبهه شمالی ایوانی به طرف تکیه آغاباشی دارد. معماری بنا بسیار خوش طرح و خوش تناسب و زیبا است که اثر عبدالحسین میرپنجه جرقویه ایست که از مریدان این خاندان بوده است. جبهه جنوبی این صحن نیز شامل ایوانی و دو اطاق است که یکی متعلق به خادم تکیه است و جبهه شرقی صحن ایوانی است که به راهرویی ختم می شود. در وسط راهرو، اطاق مدفن صارم الدوله (اکبر مسعود فرزند ظل السلطان) و در انتهایش، صحن دوم تکیه آغاباشی است. صحن این تکیه با ابعادی تقریباً ۱۲×۱۶ متر است که در جبهه شمالی سه اطاق با پوشش اکلیل بسیار زیبا پوشیده شده و قبر حاج میرزا سلیمان آغاباشی در اطاق وسطی قرار دارد و در دو جبهه شرقی و غربی صحن نیز اطاقهایی است که تعداد زیادی از شعرا و عرفا و هنرمندان در آنجا مدفونند.
این دو تکیه نیز در اثر رطوبت و آسیبهای فراوان انسانی که به آن وارد شده بود در معرض تخریب کامل قرار گرفته بود و حتی بعضی قسمتها تخریب کامل شده بودند که در سال ۱۳۸۲ش توسط دفتر مجموعه فرهنگی تخت فولاد مرمت و استحکام بخشی گردیده و جهت دسترسی آسانتر به فضاهای داخلی راهی جدید از مقابل ورودی تکیه خاتون آبادی به سمت غربی صحن تکیه آغاباشی احداث گردید.