میرفندرسکی

الف- تکیه میرفندرسکی؛
منسوب است به میر ابوالقاسم فندرسکی فرزند میرزا بیک بن امیر صدرالدین موسوی حسینی از بزرگان حکما و عرفا متوفی ۱۰۵۰ق که در قسمت شمال غربی تخت فولاد واقع گردیده است. شمال این تکیه به خیابان شیخ مفید و بخشی ازمقبره بختیاریها و در جبهه شرقی حریم تکیه است که به گذر محدود می شود و جنوب آن به تکیه درویش عبدالمجید طالقانی و مقبره خوانین بختیاری و از جبهه غربی نیز به بخشی از مقابر بختیاریها محدود می گردد. تکیه میر و تکیه درویش عبدالمجید و مقابر سران بختیاری مجموعه مزارستانی با مساحت تقریبی ۶۸۴۰ متر مربع را شکل می دهند که به تفکیک تکیه میر به مساحت تقریبی ۲۲۴۰متر مربع و تکیه درویش عبدالمجید طالقانی با مساحتی در حدود ۱۶۰۰ متر مربع و مقابر سران بختیاری در پنج قطعه با مساحتی تقریباً۳۰۰۰ متر مربع است. صحن تکیه میر با ابعادی تقریبی ۲۴×۵۰ متر در حدود ۱۲۰۰ متر مربع مساحت دارد که به سبک خانه های دنیائی با حوض آب و باغچه و درخت و گل و گیاه تزئین شده است و یک اصله درخت کاج کهن خشکیده نیز در آن وجود دارد که به نظر می رسد نزدیک به یک قرن از خشکیدن آن گذشته و قطر تنه و شاخ و برگ آن حاکی از قدمت و سالخوردگی درخت است. این درخت نیز به عنوان یک اثر و نماد تاریخی مربوط به تکیه میر لازم است حفظ گردد.
قبر میرفندرسکی بصورت سکوئی بزرگ با ابعاد ۵/۳ ×۹/۱ متر و ارتفاع یک متر بر روی تختگاهی به ابعاد ۵×۱۰متر و ارتفاع تقریبی۵/۰ متر در غرب صحن قرار گرفته است. صورت قبر تماماً با سنگ مرمر پوشیده شده و لوح قبر میر با تاریخ۱۰۵۰ق بر جبهه بالای سر قبر در طرف غربی سکو نصب است و به خط ثلث برجسته که بیانگر فضل و دانش و عرفان میر است، به غیر از میر فندرسکی عده ای از علما و هنرمندان و بزرگان در صحن تکیه مدفونند که شرح آن را سیّد مصلح الدین مهدوی در کتاب «سیری در تاریخ تخت فولاد» آورده است.
کلیه بناهای تکیه در چهار جبهه دور صحن قرار دارند که این بناها مربوط به دورهای مختلف (قبل از صفویه، صفویه، قاجاریه، معاصر) است. البته بر اساس نظریه استاد همایی و استاد مهدوی که مستند به بعضی مدارک قبل از سفرنامه شاردن و آثار موجود است، این تکیه خانقاه بابالکات از خانقاه های سده های قبل از صفویه است که در دوران صفویه مدفن میر ابوالقاسم فندرسکی می گردد و در این راستا بیشتر فضاهای آن اعم از ایوانچه ها و زاویه ها و خلوتهای آن تبدیل به مقابر خصوصی می گردد. فعلاً جبهه غربی تکیه شامل پنج اطاق است و یک راهرو که از این پنج اطاق یک باب در سمت شمالی این جبهه بازسازی شده و بقیه مربوط به دوران قبل از صفویه است.
در اطاق وسطی این جبهه که مقابل قبر میر است کتیبه ای بسیار زیبا شامل چند بیت از اشعار خواجه حافظ غزل (روضه خلد برین خلوت درویشانست) در ارتفاع بالای دوال اطاق که به خط و امضاء میر عماد حسنی نوشته و گچبری گردیده، موجود است.
جبهه شمالی تکیه نیز شامل ده اطاق و پنج راهرو بین اطاقها و یک راهرو ارتباطی به فضای پشت تکیه است یک باب از این ده اطاق قبلاً تخریب و بازسازی شده؛ ولی در برنامه تعمیرات اخیر تمامی این اطاقها مرمت و هماهنگ سازی شده اند. به نظر می رسد که در اصل اطاقهای این جبهه ایوانچه های مربوط به خانقاه بوده اند مزین با کتیبه ها و تزئینات داخلی که بعضاً این تزئینات از زیر قشر رنگها تشخیص داده می شوند. همچنین درخت کاج اخیرالذکر نیز در مجاورت این جبهه قرار دارد که در اقدامات مرمتی اخیر این درخت نیز استحکام بخشی شد.
جبهه شرقی تکیه میر نیز تشکیل شده از پنج اطاق و دو راهرو و در منتهی الیه طرفین این جبهه که اطاق وسطی بزرگتر و با سقفی مسطح و نمای بلند قوس دار و قرینه با اطاق مرکزی جبهه غربی است و ایوانچه هایی در مقابل این پنج اطاق است که به یکدیگر ارتباط دارند. سقف و نمای اطاق مرکزی این جبهه در برنامه تعمیرات اخیر به شکل اصلی و با همان معماری بازسازی گردید. چهاراطاق کوچک این جبهه نیز از اطاقهای اصلی تکیه و خانقاه قدیمی اند.
فضاهای جبهه جنوبی تکیه میر به ترتیب از غرب به شرق عبارت است از یک اطاق اصلی سپس سردر ورودی اصلی تکیه که از تکیه درویش عبدالمجید راه دارد. بعد یک اطاق اصلی و در کنار آن اطاق مخصوص چاه و منبع آب تکیه و اطاق مجاور آن که همه از بناهای صفوی تکیه هستند و سپس بقیه فضاها مربوط به قبر حسین قلیخان ایلخانی و سردار اسعد بختیاری هستند که در زمان قاجار احداث گردیده است.
سردر ورودی اصلی تکیه میر در جنوب غربی صحن تکیه و از تکیه درویش عبدالمجید طالقانی است. این سردر بسیار زیبا و خوش تناسب با قطاربندیهای عالی و در دولنگه چوبی و سکوهای خسته نشین است که از زمان صفویه احداث گردیده است.
ب-تکیه درویش عبدالمجید؛
مدفن هنرمند بزرگ شکسته نویس و عارف و شاعر معروف عهد افشاریه و زندیه. درویش عبدالمجید طالقانی متوفی۱۱۸۵ق است. نقش پیش ورودی تکیه میر را دارد که در مرمتهای اخیر سال۱۳۸۳ش توسط مجموعه فرهنگی تخت فولاد ساماندهی گردید و صورت قبر درویش عبدالمجید بر روی سکویی آجری در محوطه ای با جدول بندیهای متناسب نسبت به سطوح تکیه ممتاز گردید.
لازم به ذکر است که اولاً به غیر از بنای سقاخانه کوچکی در جنوب غربی، تکیه درویش عبدالمجید فاقد هرگونه بنائی است. ثانیاً در برنامه مرمت مذکور در بالا تمامی شیب و اختلاف سطحهای طبیعی زمین تکیه به همان صورت اصلی تاریخی خود حفظ گردید.
ج- در سمت جنوبی تکیه میرفندرسکی سه تکیه مقبره توأم مربوط به سران بختیاری که بعضاً از فعالین انقلاب مشروطه بوده اند، وجود دارد. اولین مقبره مربوط به مدفن حسینقلی خان ایلخانی و سردار اسعد اول است که شامل یک صحن کوچک تقریباً۵/۱۰×۱۰ متر در وسط و اطاقهائی در چهار طرف است. از جمله در قسمت شمالی این مقبره تالار چهار صفه و چهار فصل که یک روی آن هم با پنجره ای مشبک بالارو و با شیشه رنگی به تکیه میر است. سنگهای قبور این تالار از جمله آثار گرانبهای موزه ای می باشد که از نظر نوع سنگ و طراحی و حجاری و خط بی نظیرند. سه تابلو گرانبها نیز در این تالار بود که یک تابلو مربوط به سردار اسعد اول سوار بر اسب است که جهت حفظ به موزه چهلستون منتقل گردید و تابلو دوم مربوط به اسفندیارخان که آن هم در موزه چهلستون محافظت می گردد و تابلو سوم مربوط به مجلس میرفندرسکی و شیخ بهائی که از این تابلو فعلاً اطلاعی در دست نیست.
در جبهه جنوبی این مقبره نیز اطاقی است که با سقف تیر پوش مسطح و تزئینات قابسازی زیبا و همچنین دیوارهای اطاق بوسیله آینه و گچبری روی آینه تزئین گردیده است. چند اطاق دیگر هم در قسمت شرقی و غربی این مقبره موجود است که در همه اطاقها سنگ قبرهای ارزشمند بسیار زیاد دیده می شود. همچنین این مقبره از گوشه جنوب غربی بوسیله دالان و هشتی به تکیه درویش عبدالمجید راه جداگانه دارد و از گوشه جنوب شرقی هم به مقبره دوم خوانین بختیاری (مزار سردار ظفر بختیاری) راه دارد که این مقبره کلاً شامل یک حیاط مشجر۹×۵/۱۱ متر و دو اطاق یکی در شمال حیاط با ایوان مقابل و دیگری در جنوب حیاط است.
اطاق شمال حیاط به طرف تکیه میر نیز در و پنجره دارد و بنای آن مربوط به دوران پهلوی اول است. سقف این اطاق نیز مسطح و چراغدانهایی نیز در جرزهای آن تعبیه شده است. اطاق جنوبی نیز معاصر است و بنای کوچک چاه و منبع در پشت آن قرار دارد.
مقبره سوم در سمت جنوب شرقی تکیه میر قرار گرفته و از گوشه جنوب شرقی تکیه به وسیله دالانی که مقبره صمصام السلطنه بختیاری در آن واقع است به هم متصل است. این مقبره نیز بناهای قابل توجهی داشته که متأسفانه بعضاً خراب شده است؛ مثل فضای حوضخانه شمالی بنا که نورگیر و سقف و حوض آن را تخریب و حتی چاه آب آن را هم پر کرده اند. تالار اصلی این محل نیز مشابه چهار صفه بزرگ است و به نظر می رسد قبله آن تقریباً سی درجه نسبت به جهت قبله قبر میر به طرف شرق منحرف و اشتباه شده است. این تکیه نیز صحنی به صورت حیاط مشجر با ابعاد تقریبی۵/۱۰×۵/۱۶ متر در جنوب تکیه دارد.
به غیر از سه مقبره به هم چسبیده مذکور مقبره ای نیز در سمت غرب تکیه میر متعلق به فتحعلیخان بختیار (فریدون خان) موجود است که با بنای مختصری در منتهی الیه غربی تکیه میر قرار دارد و چون قطعه باغچه وسط این محل مالک خصوصی پیدا کرده، مقبره منفصل شده است. به طوری که قسمتی از آن شامل یک اطاق و چند قبر مربوط به بختیاریها چسبیده به دیوار غربی میر است و همچنین مقبره نوساز مربوط به دوران پهلوی متعلق به اعقاب خوانین بختیاری در سمت شمال تکیه میر موجود است که شامل حدود پنج اطاق نوساز و ایوانهای اطراف آنها است. این محل به شکل مثلث ناقص است که وتر آن به خیابان شیخ مفید و یک ضلع آن به دیوار شمالی تکیه میر و ضلع دیگر آن به گذر شرقی تکیه چسبیده است. این محل نیز پس از مرمت و بازسازی های لازم با کاربری موزه عکس و مدارک تخت فولاد مورد بهره برداری قرار گرفته است.

برخی مفاخر مدفون در این تکیه عبارتند از:
– عباس بهشتیان محقق و مؤلف گرانمایه متوفی ۱۴۰۸هـ .ق
– سید روح ا… کشفی ادیب و شاعر، متوفی ۱۳۸۲هـ .ق
– میرزا تقی خان حکیم باشی« سرتیپ» ادیب محقق و روزنامه نگار متوفی ۱۳۰۳هـ .ق
– میرزا محمد حسین عنقا شاعر و هنرمند خوشنویس، متوفی ۱۳۰۸هـ .ق